Το μοναστήρι του Θεολόγου πάνω από τη Βελίκα της Μελιβοίας .

Η μονή τιμάται στη μνήμη του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου ( Ευαγγελιστή και συγγραφέα της Αποκάλυψης ) και πανηγυρίζει στις 8 Μαΐου με πάνδημη συμμετοχή των Μελιβοιωτών , αλλά και πολλών κατοίκων της ευρύτερης περιοχής των παραλίων . Από τη μονή σώζεται το καθολικό ( σε καλή κατάσταση μετά και την παρέμβαση της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας ) και ο περίβολος . Παλιότερα μετά το πέρας της Θείας Λειτουργίας και μέχρι αργά το απόγευμα ακολουθούσε πανηγύρι με φαγητά , μουσική και χορό .


 Στις μέρες μας εξακολουθούν να λαμβάνουν χώρα αντίστοιχες εκδηλώσεις , σε μικρότερη , όμως , κλίμακα συγκριτικά με τα παλιότερα χρόνια . Συνήθως διοργανώνονται εκδηλώσεις ( χορευτικά και μουσική από συγκροτήματα ) , προσφέρεται "το φαγητό του Αγίου", ενώ κάτω από τις βελανιδιές δυτικά της μονής σε ειδικά διαμορφωμένους χώρους οι προσκυνητές ψήνουν , τρώνε και γλεντούν , μετά το πέρας της Λειτουργίας . 

Τάκης και Γιώργος Τσαλαβούρας , παπά-Στέφανος Βούρτουρας , στο πανηγύρι του Θεολόγου . ( Η φωτογραφία είναι προσφορά του Στεφ. Δημ. Τσαλαβούρα ) .  

Η θέση της Μονής .

    Βρίσκεται απέναντι από το κάστρο της Βελίκας , σε ένα πλάτωμα των υπωρειών της Όσσας . Σε ευθεία γραμμή δεν απέχει πάνω από 200 μέτρα από τη θάλασσα . Η τοποθεσία συνδυάζει αρκετά πλεονεκτήματα : εκπληκτική θέα , νερό ( απαραίτητο για τους μοναχούς που παλιά εγκαταβιούσαν στο μοναστήρι ) , βλάστηση πλούσια , καλλιεργήσιμες εκτάσεις πολύ κοντά . Στη μονή οδηγείται κανείς από τον παραλιακό δρόμο της Βελίκας , ακολουθώντας το δρόμο που οδηγεί στην ενδοχώρα , στο ύψος του θεάτρου της "Πλατανιάς" .

Το Καθολικό της Μονής του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου .

Αρχιτεκτονικά στοιχεία του Καθολικού .     

  
    "Σταυροειδής εγγεγραμμένος ( Ναός ) , φέρει στα Δυτικά νάρθηκα και απολήγει στα ανατολικά σε τρεις ημικυκλικές εσωτερικά και πολυγωνικές εξωτερικά αψίδες . Στα πλάγια διαμερίσματα του κυρίως ναού και του νάρθηκα φέρει ρηχούς θόλους - ασπίδες - ενώ η Πρόθεση και το Διακονικό καλύπτονται με τρουλίσκους . Στο εξωτερικό το μνημείο αλλάζει μορφή , γιατί οι στέγες δεν παρακολουθούν την εσωτερική διάρθρωση της ανωδομής , αλλά η κάλυψη γίνεται με αμφικλινείς και διασταυρούμενες στέγες , επάνω από τις οποίες υψώνονται οι τρεις τρούλοι . 

Ο κεντρικός τρούλος του Καθολικού της Μονής .

     Η τοιχοδομία είναι από αργιλοδομή εκτός από τους τρούλους και τις αψίδες του Ιερού , όπου χρησιμοποιούνται πωρόλιθοι και πλίνθοι" ( +Δημ. Αγραφιώτης - "Η ιστορική Μελίβοια" δανειζόμενος τον Νικ. Νικονάνο ) . Ιδιαίτερα επισημαίνεται η ενσωμάτωση ενός θωρακίου , που προέρχεται από παλότερο κτίσμα , εικονίζει ανάγλυφο διπλό σταυρό σε βαθμιδωτή βάση , που πλαισιώνεται από κληματίδα με σταφύλια και φέρει την επιγραφή "Στ(αυ)ροπήγιων του Οικουμενικού Πατρι(ά)ρχου" . Η σημασία του έγκειται στο ότι δηλώνει την απυθείας εξάρτηση της ( παλιότερης ) Μονής ( απ' την οποία , μάλλον , προέρχεται ) από το Οικουμενικό Πατριαρχείο .

Το ενσωματωμένο θωράκιο με την επιγραφή "ΣΤΑΥΡΟΠΗΓΙΟΝ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΥ ΠΑΤΡΙΑΡΧΟΥ" .

Ιστορικά στοιχεία της μονής .

    Το μοναστήρι φαίνεται να έχει τρεις φάσεις ζωής , σε τρεις διαφορετικές τοποθεσίες :
α . Μεσοβυζαντινή και υστεροβυζαντινή , τέλη 11ου αρχές 12ου αιώνα έως τον 14ο - 15ο αιώνα
β . Α΄ μεταβυζαντινή ( 1571 - 1776 )
γ . Β' μεταβυζαντινή ( 1776 - σήμερα )

Ο Ευαγγελιστής Ιωάννης ο Θεολόγος , συγγραφέας της Αποκάλυψης .  

    α . Η πρώτη φάση , σύμφωνα με τον Δημ. Αγραφιώτη , σχετίζεται και με την έλευση από την περιοχή , του Οσίου Χριστοδούλου , ο οποίος κατ' εντολή του Αλεξίου του Α' του Κομνηνού , ήρθε για να θέσει σε υπακοή σε ηγούμενο τους ελεύθερους ασκητές του Όρους των Κελλίων και να τους οργανώσει στο κοινοβιακό σύστημα , οι οποίοι ως τότε εγκαταβιούσαν χωρίς μοναχικό κανόνα . Το μοναστηριακό συγκρότημα βρισκόταν στη θέση Παλιοθεολόγος  , εκεί όπου βρέθηκε και η επιγραφή που περιγράφεται παρακάτω ( αλλά και σε άλλη ανάρτηση ) . Μάλλον ο όσιος απέτυχε αρχικά , ζήτησε απαλλαγή από την αποστολή του κι έφυγε στην Πάτμο , όπου ίδρυσε την ομώνυμη Μονή . Τελικά οι μοναχοί υπερκυψαν στον κανόνα και εδώ μάλλον οφείλονται οι τόσες πολλές μικρές μονές τα ερείπια των οποίων είναι κατάσπαρτα σ' όλη την περιοχή . Εδώ επίσης οφείλεται και ο θησαυρός των χρυσών νομισμάτων που έχει αναβρεθεί στην περιοχή .

Το Καθολικό της Μονής , από τον περίβολο .

     β . Η δεύτερη φάση ξεκινά το 1571 , αφού αυτό τεκμαίρεται από την επιγραφή , που προαναφέρθηκε . Την ίδια χρονολογία φέρει και χειρόγραφο Ευαγγέλιο , που βρίσκεται σε Αγιώτικο Ναό αφιερωμένο από το γιο του παπά - Θεόκλητου ( που φέρεται ως υπεύθυνος της Μονής από το 1781 έως το 1784 ) . Η παλιά θέση εγκαταλείπεται , ίσως λόγω έλλειψης πόσιμου νερού , ίσως λόγω σαθρού εδάφους και η μονή "μετακομίζει την τρέχουσα θέση της" .

    Στη φάση αυτή του μοναστηριού ανήκει , λοιπόν , και η επιγραφή που φιλοξενείται στην Αρχαιολογική συλλογή Μελιβοίας , που βρέθηκε στον αγρό του Νικολ. Χαρατσή ( ή Ζαχαρού ) και είναι του έτους 1571 μ.Χ. . Το κείμενο της επιγραφής έχει ως εξής :
"ΑΝΗΓΕΡΘΗ Ο ΘΕΙΟΣ Κ(ΑΙ) ΙΕΡΟΣ ΝΑΟΣ ΤΟΥ ΑΓΙΟΥ ΕΝΔΟΞΟΥ Κ(ΑΙ) ΑΠΟΣΤΟΛΟΥ Κ(ΑΙ)ΕΥΑΓΓΕΛΙΣΤΟΥ ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΘΕΟΛΟΓΟΥ / ΑΡΧΙΕΡΑΤΕΥΟΝΤΟΣ ΔΗΜΗΤΡΙΑΔΟΣ ΚΥΡ ΙΩΑΣΑΦ ΠΡΩΤΟΘΡΟΝΟΥ Κ(ΑΙ) ΚΤΗΤΟΡΟΣ ΕΝ ΕΤΕΙ , ΖΟΘ .

ΙΝΔΙΚΤΙΩΝΟΣ ΙΔ." ΖΟΘ ( δηλ. 7059 - 5508 = 1571 )

και αναφέρεται στην Α' μεταβυζαντινή φάση της μονής , σύμφωνα με τον +Δημ. Αγραφιώτη . 

    γ . Η  τρίτη φάση ξεκινά με την ανακαίνιση της μονής από τον ιερομόναχο Ιερόθεο , σύμφωνα με επιγραφή εντοιχισμένη στον περίβολο της μονής . Σταθμός το έτος 1847 , οπότε και κατασρτοφική πυρκαγιά δίνει καίριο πλήγμα στη μονή καίγοντας κτίρια και πολύτιμα έγγραφα . Η μονή ανακαινίζεται εκ νέου το 1851 ( κατά το Νικ. Νικονάνο το 1954 ) , οι εργασίες περαιώνονται το 1857 και  αγιογραφείται λίγο αργότερα αργότερα . Η αγιογράφηση ολοκληρώνεται το Μάιο του 1860 , σύμφωνα με επιγραφή στο Ιερό του Καθολικού . 
    Οι συμφορές δεν σταματούν εδώ και τον Αύγουστο του 1877 η Μονή εμπλέκεται σε μια εξέγερση εναντίον των Τούρκων . Όπλα και μαζί και επαναστάτες , μάλλον από λάθος αποβιβάζονται στην παραλία της Βελίκας , αντί για το σωστό προορισμό που ήταν η Πιερία . Με τη σύμφωνη γνώμη του ηγούμενου Ιωακείμ , μέρος από τον οπλισμό μεταφέρεται στη Μονή , ενώ τα περισσότερα εγκαταλείπονται στην άμμο . Οι τούρκοι πληροφορούνται το γεγονός από κάποιο ιερέα παπα - Αλέξη και με σημαντικές δυνάμεις φτάνουν στη Μονή . Ο ηγούμενος το σκάει από την υπόγεια σήραγγα , οι Θανατιώτες κρύβονται στο δάσος , ενώ οι προεστοί και όσοι άλλοι συνελήφθησαν γλιτώνουν μόνο μετά από παρέμβαση των μπέηδων της Λάρισας . Η Μονή , όμως , λαφυραγωγείται από τους αγριεμένους Τούρκους και τα λάφυρα ( εκκλησιαστικά βιβλία και σκέυη ) μεταφέρονται στη Λάρισα και παρουσιάζονται επιδεικτικά στους δρόμους της πόλης . Το 1888 η μονή διαλύεται . 

    Βέβαια , δέχτηκε κι άλλο πλήγμα αρκετά χρόνια αργότερα , αφού ο περίβολός της  που σωζόταν μέχρι κάποια χρόνια πριν , κατάρρει .

Η μονή πριν την κατάρρευση των κελλιών και των άλλων βοηθητικών κτισμάτων της . ( Η φωτογραφία είναι προσφορά του Στεφ. Δημ. Τσαλαβούρα ) .

    Στη θέση των κελλιών και στα δυτικά , κατασκευάζεται ένα πρόχειρο δωμάτιο για τη στέγαση των απαραίτητων , που σήμερα έχει κατεδαφισθεί .

Ο Θεολόγος στο βάθος . Στο προσκήνιο ο παπά-Κώστας Γαλλιώτας με μαστόρους από τη Μελιβοία (;)

ΣΗΜΕΙΩΣΗ :

    Η Αρχαιολογική Συλλογή Μελιβοίας στεγάζεται στο κτίριο του Δημοτικού Σχολείου της Μελιβοίας και είναι επισκέψιμη στο κοινό . Η συλλογή φιλοξενεί και αρκετά άλλα ευρήματα της περιοχής π.χ. σπαράγματα τοιχογραφιών εξαιρετικής τέχνης από τη μονή στο Δερματά , πολλά νομίσματα διαφόρων ιστορικών περιόδων , που προσέφεραν πολλοί κάτοικοι που τα είχαν στην κατοχή τους , καθώς και άλλα που αγόρασε με έξοδά του ο πρώην Δήμος Μελιβοίας , μαρμάρινα διακοσμητικά τμήματα από ανασκαμένους ναούς της περιοχής κ.α. και θα παρατεθούν σε άλλη ανάρτηση . 

Θα συμπληρωθεί ...

Βιβλιογραφία :
"Η ιστορική Μελιβοία" , επ. Αρχιμ. Νεκτάριος Δρόσος .
"Η Μονή του Αγ. Ιωάννου του Θεολόγου στη Βελίκα της Μελίβοιας" , Δημ. Αγραφιώτης .

Θεσσαλικό Ημερολόγιο , Εκδ. Κώστας Σπανός .  
Τόμος 12  
"Μια επιγραφή από την Ανατολική Όσσα 1571" , Λάζαρος Δερηζιώτης . 
Τόμος 27  
"Ενθυμήσεις και επιγραφές από την Μελίβοια της Αγιάς 1732 - 1947" Στέφ. Κανδηλάρης .